رستمانه

روش هم آهنگ سازی(تسجیع)

سجع در کلمه:

در نثر مصداق کلمات مسجع، کلمات آخردوعبارت است،اما در شعر با وجود قافیه مصادیق احتمالی در قسمت حشوعبارات،جستجو شود.

الف- سجع متوازی: دو کلمه در وزن کمّی و کیفی و حرف«روی»(حرف آخر اصلی) یکسان باشند:

شِکست / ببست

ب- سجع متوازن: کلمات در وزن یکسان،امّا در روی(حرف آخر اصلی)متفاوت باشند:کام/کار

پ- سجع مطرّف:کلمات در وزن متفاوت،امّا در روی (حرف آخر اصلی)یکسان باشند:

بیابان / بستان

زبس گل که در باغ مأوی گرفت   چمن رنگ ارتنگ مانی گرفت.

تشطیر:

  هر مصراع بیت دو بخش باشد و در پایان هر بخش یک مصراع،دو کلمه ی هم قافیه بیاورند:

مده ای رفیق پندم که نظر بر او فکندم    تو میان ما چه دانی که چه می رود نهانی.

تسمیط:

بیت را به چهار بخش تقسیم کنند و برای سه بخش آن سجعی متفاوت با قافیه بیاورند:

چون زین جهان پرهوس ایمن نخواهد بود کس

می خورد بایدهرنفس،چندین نباید خورد غم.

سجع در کلام:

الف – ترصیع:

کلمات قرینه ی هم در دو جمله،دارای سجع متوازی باشند:

ای منوّر به تو،نجوم جمال ای مقرّربه تو، رسوم کمال.

ب- موازنه :

کلمات قرینه ی هم، در دو جمله،سجع متوازن یا مخلوطی از اسجاع را دارند:

گردون چه خواهد از من ِبیچاره ی ضعیف  گیتی چه خواهد از من ِ درمانده ی گدای.

استفاده از «موازنه»از ویژگی های سبکی «مسعود سعد سلمان»است.

پ- تضمین المزدوج/اعنات القرینه(آوردن سجع های پی درپی در حشو جمله)

در قسمت حشو جمله های دارای سجع پایانی تقابل اسجاع را بین دو یا چند گروه ببینیم.فرق این آرایه با ترصیع و موازنه در این است که در این جا تعداد کلمات دوجمله برابر نیست:

فلان{ به سیرت گزیده و عادات پسندیده }معروف است و به {خدمتکاری دولت و طاعت داری حضرت} موصوف .

ت – مزدوج(قرینه)

دو جمله ی قرینه،علاوه بر تساوی نسبی هجایی،با سجعی به هم پیوندند.:

کارها به صبر برآید و مستعجل به سر درآید.

هر که به زیر دستان نبخشاید به جور زبر دستان گرفتار آید.

انواع جناس:

1- جناس تام

دو کلمه در تلفّظ یکی امّا در معنا متفاوت باشند ؛از نظر «شمیسا» از آن جا که بدیع،علم مسموعات(شنیده ها) است بین کلمات ِ«خوار، خار»و«فطرت ،فترت» و... نیز«جناس تام» بر قرار است.

بهرام که گور می گرفتی همه عمر دیدی که چگونه گور بهرام گرفت.

                                           ×××

گرآمدم به کوی تو،چندان غریب نیست چون من،در آن دیار،هزاران غریب هست.

                                                                                   حافظ

گلاب است گویی به جویش روان همی شاد گردد ز بویش روان

                                                             فردوسی

2--جناس ناقص (محرّف)

در دو کلمه ی هم هجا و هم «واک»(واج)،اختلاف در مصوّت کوتاه باشد.

مکن تا توانی دل خلق ریش و گر می کُنی،می کَنی بیخ خویش.

                                    ×××

گوهر مخزن اسرار همان است که بود

حقّه ی مِهر بدان مُهر و نشان است که بود.

                                               حافظ

نو بهار است در آن کوش که خوش دل باشی

که بسی گُل بدمد باز و تو در گِل باشی.

                                           حافظ

صبحدم ناله ی قُمری شنو از طرف چمن تا فراموش کنی فتنه ی دور قَمری.

3-جناس مطرّف

دو کلمه ی جناس درحرف ِآخراصلی،متفاوت باشند:

از شرار تیغ بودی بادساران را شراب وز طِعان رمح بودی خاکساران را طِعام.

                                                                             معزی

4-جناس مضارع

 صامت آغازین دو کلمه قریب المخرج باشد.(کام- گام)

که از آن دوری در این دور ای کلیم    پا مکش زیرا درازست این گلیم.

5-جناس مکرّر(مزدوج، مردّد)

دو رکن جناس در آخر سجع های نثر یا در آخر ابیات،پهلوی هم بیایند.

هست شکّربار،یاقوت تو،ای عیار یار نیست کس را نزد آن یاقوت شکربار،بار

سال سرتاسر چو گلزاراست خرّم عارضت

چون دل من،صد دل اندرعشق آن گلزار،زار

                                             معزی

گاهی جناس ها متواترمی آید :

افتاد مرا با دل مکّار تو،کار وافکند در این دلم دو گلنار تو،نار

من مانده خجل به پیش گلزارتو،زار

با این همه در دوچشم خون خوار تو،خوار

6- جناس خطّ

دو کلمه صرف نظر از نقطه ها(نیز نشانه های تشدید،مد وهمزه)یکسان نوشته شوند.

همان بهتر که نوشی اندرین مدّت می ِ صافی

همان خوش تر که پوشی اندین موسم خز ادکن.

تو مشکین خال و من چنین مسکین حال

چون سرو تو می بال و من از غم چون نال.

در دولت تو،اسب معالی بتاختیم وز نعمت تو نرد امانی بباختیم.

«جناس خط به خصوص با جناس لاحق قابل جمع است؛یعنی در مورد کلماتی مانند «بیل و پیل،می توان هم گفت جناس خط دارند هم می توان گفت جناس لاحق.»(کامل احمد نژاد)

7-جناس زاید(مزید ،زاید(وسط) و مذیّل)

اگر افزونه در آغاز باشد «مزید»، اگر افزونه در میان باشد «زاید»(وسط)و اگر افزونه در آخر باشد «مذیل» نامیده می شود.(کزازی)

الف)جناس مزید:

یکی از کلمات متجانس نسبت به دیگری یک یا دو هجا در آغاز بیشتر داشته باشد:

شرف مرد به جود است و کرامت به سجود که حریفان ز مل و من ز تأمّل مستم.

ب)جناس وسط(زاید):

یکی از دو متجانس نسبت به دیگری یک مجموعه ی(صامت+مصوّت کوتاه)در وسط اضافه دارد:(کف-کنَف)

پ)جناس مذیّل :

وقتی که واک یا واک های اضافه درآخر باشد:

نبود نقش دو عالم که رنگ الفت بود زمانه طرح محبّت نه این زمان انداخت.

8-جناس ملحق به زاید و مذیّل

وقتی دراوّل یا پایان یکی ازدومتجانس بیش از یک حرف باشد،باید آن راملحق به جناس زاید و مذیّل شمرد .(اگر افزونه بیش از یک واک باشد جناس ملحق به زاید و مذیّل نامیده می شود(؟)):

(پیکار-کار/منقار- قار/ نار- ناردان/ناز- نازنین)

9- جناس شبه اشتقاق واشتقاق(اقتضاب)

جناس شبه اشتقاق: کلمات از نظر مصوّت بلند (با بلند یا مصوّت بلند با کوتاه)با هم فرق دارند.(دارا- دارو)

شبی چون شبه روی شسته به قیر نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر

اجناس اشتقاق: لفاظی که حروف آن ها متجانس و به یک دیگر شبیه باشند و از یک ریشه مشتق شده باشند:(رسول ،رسیل رسایل/خواهان،خواهش،خواهنده)

رندان تشنه لب را آبی نمی دهد کس گویی ولی شناسان رفتند از این ولایت.

                                             ×××

بر دیده ی من خندی که این جا ز چه می گرید خندند بر آن دیده که این جا نشود گریان.

10- جناس مرکّب(مقرون یا متشابه – مفروق)

الفاظ متجانس یکی، کلمه ی مفرد باشد و دیگری از دوکلمه مرکب باشد.

سرو بالایی که دارد بر سر سروآفتاب آفت دل هاست وندر دیدگان زان آفت،آب

                                            ×××

خورشید که نور دیده ی آفاق است تا،بنده نشد پیش تو،تابنده نشد

                                             ×××

در راه تو تا،زنده ام بر بوی تو،تازنده ام.

جناس مرکّب مقرون یا متشابه:هر دو رکن شبیه یک دیگر باشند:

بد او خسروی نامور شهریار. شهی کش نبد کس به صدشهر،یار.

جناس مرکّب مفروق: دو رکن در نوشتن متفاوت اند:

یکی دختری بود که از دلبری پری را به رخ کردی از دل،بری

11 - جناس قلب (مقلوب)

الف- قلب بعض:(حریم،رحیم - رتبت،تربت)

جنَت رقمی زرتبت اوست تبَت اثری ز تربت اوست.

                                                   خاقانی

ب- قلب کل: ( راز،زار- گنج ،جنگ)

محرمی نیست تا بگویم راز خلوتی نیست تا بگریم زار

پ-قلب کامل یا مستوی:

ز نطنز آمد رخت خرد ما ز نطنز زنطنزم ز نطنزم ز نطنزم ز نطنز.

                                   ×××

شکّر ز ترازوی وزارت برکش شوهمره بلبل به لب هر مهوش.

ترصیع مع التجنیس:

وقتی که تمامی یا اکثر کلمات دو جمله یکسان و یکی دو مورد آ‌ن جناس تام باشد،در این صورت راه دریافت ِتفاوت معنا،تکیه و آهنگ کلام است.

چون از او گشتی همه از تو گشت چون از او گشتی همه چیز از تو گشت.

روش تکرار:

تکرار واک(واج)

الف-هم حرفی:تکرار یک صامت با بسامد و آمار زیاد در جمله است(هرچه صامت تکراری در آغاز کلمات باشد،هنری تر است):

نه من ز بی عملی در جهان ملولم وبس ملالت علما هم زعلم بی عمل است.

ب- هم صدایی: تکرار مصوّت در جمله است:

یاد باد آن که ز ما وقت سفر یاد نکرد.

پ-تکرار صامت و مصوت با هم در یک جمله:

دستم اندر ساعد ساقی سیمین ساق بود.

ت- تکرار هجا :معمول ترین آن، تکرار «ها»ی جمع است:

من از جهان بی تفاوتی فکرها و حرف ها و صداها می آیم.

تکرار واژه :

الف- ردّالصدر الی العجز:

کلمه ای در سر و بن بیتی یکسان باشد؛چه بامعنای یکسان؛چه با تجنیس:

عصا بر گرفتن نه معجز بود همی اژدها کرد باید عصا.

                                                    غضایری

به یمین تو چرخ داده یسار به یسار توملک خورده یمین.

ب- ردّالعجز الی الصّدر:

کلمه ی آخر بیتی با کلمه ی آغاز بیت بعدی یکسان باشد:

مجنون به هوای کوی لیلی در دشت در دشت به جستجوی لیلی می گشت

می گشت همیشه بر زبانش لیلی لیلی می گفت تا زبانش می گشت.

                                                     ×××

قوام دولت و دین روزگار فصل و هنر ز فر وافر تو یافت زیب و فرّ و نظام

نظام ملّت و ملکی عجب نباشد اگر به رونق است درین دور، کار کلک وحسام

حسام و کلک تو کردند کام اعدا کم روا و رأی تو بردند از زمانه ظلام...

                                                    ***

پ- تشابه الاطراف :

کلمه ای از آخر مصراع در آغاز مصراع پیش رو تکرار شود:

ای ابربهار، خار پرورده ی تست ای خار،درون غنچه خون کرده ی تست.

ای غنچهٰ،عروس باد در پرده ی تست. ای باد صبا،این همه،آورده ی تست.

ت- طرد و عکس(تبدیل و عکس):

مصراعی را به دو پاره تقسیم کنند سپس آن دو پاره را در مصراع بعدی برعکس تکرار کنند.

دلبر جانان من برد دل و جان من برد دل و جان من دلبر جانان من.

ث- ردّالقافیه:

 قافیه ی مصراع اوّل قصیده یا غزل را در آخر بیت دوم تکرارکنند:

زندگانی چه کوته و چه دراز نه به آخر بمرد باید باز

هم به چنبر گذار خواهد بود این رسن را اگر چه هست دراز

                                                                رودکی

ج-تردید:

کلمه ی تکراری دارای نقش های دستوری متفاوت باشد:

جزغم(متمم) به جهان هیچ نداریم ولیکن گرهیچ نداریم غمِ(مفعول)هیچ نداریم.

یاد ایامی که طالع، یاورعشّاق بود

عهد ِخوبان،عهدومیثاق (نهاد) بتان میثاق(مسند)بود.

تکرار جمله

ردَالمطلع :

ای صبا نکهتی از کوی فلانی به من آر

زار و بیمار غمم راحت جانی به من آر...

دلم از پرده بشد دوش که حافظ می گفت:

ای صبا نکهتی از کوی فلانی به من آر.

تکرارمصراع یا بیت ترجیع در ترجیع بند:

...........................................................

تشریع(توشیح یا تؤام)

 بنای شعر را بر دو قافیه بگذارند،طوری که بیت را به هر کدام ختم کنند ،معنی، وزن و قافیه ی صحیح داشته باشد و با حذف بخشی از بیت،اجزا از وزنی به وزن دیگر منتقل گردد.

ساقیا فصل بهار و موسم گل،وقت بستان

جام می ده تا به کی داری تعلل، پیش مستان

(ساقیا فصل بهار و موسم گل جام می ده تا به کی داری تعلل)

عقد: آن است که به مناسبت معنی کلام،آیه ای از قرآن مجید یا حدیثی در کلام ذکر گردد:

ای به رخت زلف مسلسل قرین ازلفت الجنّة للمتّقین.

محتمل الضدّین(ذو وجهین):

کلام هم معنی مدح داشته باشد و هم معنای ذم:

ای خواجه ،ضیا شود ز روی تو ظلم با طلعت تو سور نماید ماتم.

اطراد:

ذکر اسم ممدوح و پدران او به ترتیب است:

علی الخصوص که دیباچه ی همایونش به نام ِسعد ِابوبکرسعدبن ِزنگی است.

مشاکلت(مشاکله):

نوعی لغزش زبان و استعمال واژه ای به جای واژه ی دیگر به مناسبت هم شکلی با کلمات پیش و پس از خود است؛مثلا،به درویش گرسنه ی برهنه بگویند«بیا برای تو آش بپزم»و درویش بگوید«اگر می توانی برایم یک پیرهن هم بپز.»؛که فعل«پختن» به جای«دوختن» یا«خریدن» برای مشاکله با «پختن» به کار رفته است.

لب سؤال سزاوار بخیه(بسته) بیشتر است عبث به خرقه ی خود بخیه می زند درویش.

                                                      ×××

ای دل شباب رفت و نچیدی گلی زعیش پیرانه سر بکن هنری ننگ و نام را.

اتّساع:

 شعر یا نثر محتمل دو معنا یا قابل تأویل به چند معنا باشد:

پیروز شه عادل‌،منصورمعظّم      کزعدل دگر باره بنا کرد جهان را.

(باره:1- بار دیگر،2- دیواری از عدل)

استتباع(مدح و ذمّ موجه)

کسی را در مدح یا ذم چنان وصف کنند که در ضمن ِیکی از اوصاف او،صفات ِدیگرش نیز یاد شود.

مدح موجه: خلق او همچو خلق اوست حسن جان او همچو رای اوروشن.

ذم موجه: آش او همچو چشم او بد شور نان او همچو باطن او کور.