انتقاد از خود در آينه يِ وجود ِ كي خسرو

 همي رفت بايد به ديگر سراي؛ بماند همه كوشش،ايدر،به جاي.

تو از كار ِكي خسرو،اندازه گير؛  كهن گشته كار ِجهان تازه گير،

كه كين ِپدر باز جست از نيا،   به  شمشير و هم چاره و كيميا.

نيا را بكشت و خود ايدر نماند؛  جهان نيز منشور ِاو را نخواند!

چنين است رسم ِسراي ِسپنج؛بدان كوش تا دور ماني ز رنج!                                                    

                                                             (همان،ص:163ج5)

    در« شاه نامه»،هر كرداري به  پشتوانه ي ِ انديشه اي، از نرم ابزار ِ خرد ،شكل مي گيرد؛اين انديشه ، از كلّي ترين پديدارها تا جزيي ترينشان ، در انقباض و انبساط است وچه بسا، پسندها وناپسندها يِ ِاجتماعي ِناسازي را عرفي كرده است؛ مي بينيم كه از انديشه يِ تك قطبي اداره كردن ِ جهان تا پنبه ي ِ آن فكر را زدن، حاكمي، محكوم و فرمان بري ،فرمان فرما مي گردد.از انديشه ي ِ «چون كه با بد ،بد كني پس فرق چيست»؟ تا «هر بدي را با بدي پاسخ دهيد» دوستان و دشمنان ،تغيير مي كنند.اين تغيير،تصحيح ،نقض ، وتكميل پذري ،خاصّه ي ِ ذاتي انديشه است.امّا دردمندي ِبشرِ شاه نامه از آن جاست كه ناچار شده آن ها را قطي تلقّي كند وتلاشش  براي ريختن ِ طرحي نو ،نيز با عقوبت رو به رو گردد.

     با وجودِ بازدارندگيِ بي جان ِكي خسرو،(همان،ص:239،240ج5) در پي گيري ِكين خواهي،گناه كاران،كه سهل است؛ هزاران بي گناه، از دم ِتيغِ سربازانش مي گذرند:

به يك رزم گاه،از نبرده سران،   سرافراز با گرزهاي ِگران،

همانا كه افكنده شد چل هزار   به گل زرّيون،در يكي كازار...

به جنگ حصار اندرون،سي هزار   همانا كه شدكشته در كارزار.

                                                (همان،ص:221و222ج5)

چهل روزمان جنگ پيوسته گشت؛  بسي كشته گشت وبسي خسته گشت.

                                                        (همان،ص:232ج5)

          چه كسي او را از گناه ِحمله به شهر ِتوراني ِمجاور ِ زابل و اشغال ِآن ، براي ِباج وخراج گيري بركنار مي كند؟(همان،ص:21ج4)

 سپهبد كه با فرّ ِيزدان بُود   همه خشم ِ او،بند و زندان بُود.

چو خون ريز گردد؛بماند نژند؛   مكافات يابد،ز چرخ ِبلند.

چنين گفت موبد به بهرام ِتيز   كه :«خون ِ سر ِبي گناهان مريز!

چو خواهي كه تاج ِتو ماند به جاي،    مبادي جز آهسته و پاك راي،

نگه كن كه خود تاج با سر چه گفت   كه :«با مغزت اي سر! خرد با جفت!»

                                                        (همان،ص:257ج5)

          چه كسي او را از گناهِ تبعات ِانتخاب ِتوس به فرماندهي ِسپاه ِايران و مرگ ِفرود،خانواده اش و ديگر دليران، بركنار مي كند؟آيا با دشنام دادن و زنداني كردن- ِگماشته اي به نامِ توس مي تواند خود را از قصور در انتخاب ِ نابخردانه اش باز رهاند؟

 زبان كرد گويا به نفرين ِتوس     شب ِتيره تا گاه ِ بانگ ِخروس.

                                                         (همان،ص:59ج4)

تو را جاي گه نيست در شارستان؛    رزه بايد وبند و بيمارستان.

نژاد ِمنوچهر و ريش ِسپيد،    تو را داد بر زندگاني اميد؛

و گر نه بفرمودمي،تا سرت،    بد انديش كردي جدا از برت.

برو،جاودان،خانه زندان ِ توست    همان گوهر ِبد،نگهبان ِ توست.

ز پيشش براند و بفرمود بند   به بند،از دلش،بيخ ِشادي بكند...

به دشنام بگشاد لب شهريار  بر آن انجمن،توس را كرد خوار.

                                                  (همان،ص:61ج4)

به گيتي نباشد كم از توس،كس   دُرُست از در ِ پايبند است و بس.

نه در سرش مغز ونه در تنش،رگ   چه توس ِ فرو مايه پيشم چه سگ!

                                                           (همان،ص:79ج4)

    اصولا، اين پرسش ها ي ِبندگان،با مزاجش سازگار نيست وآن ها را بر نمي تابد! :

ز گيتي ستايش مر او را كنيد؛    شب آيد نيايش مر او را كنيد؛

كه آن را كه خواهد،كند شور بخت؛   يكي بي هنر بر نشاند به تخت.

بر اين،پرسش و جنبش و راي نيست،   كه با دادِ او، بنده را پاي نيست!

                                                   (همان،ص:194و195ج5)

         او ،خود، پس از چله نشيني درآخرين روز هاي ِصدارتش، ،معترف به گناهان ِ گذشته است؛منتها نمي گويد چرا در قتل و غارت هايي كه به اذن ِحق،انجام داده ،احساس ِگناه مي كند؟ چرا از خدا نمي خواهد براي ِ جبرانِ گناهانِ پيشتر نيك ناميده اش _ به جاي ِصحنه را خالي گذاشتن و در رفتن_،فرصت بگيرد تا پاسخ گوي ِكساني باشد كه وام دارشان است؟ امّا مسيحي وار اعتراف به گناه را مقدمه ي ِپذيرش ِراستيِ خود، نزد ِيزدان جلوه مي دهد!

كنون پنج هفته است تا من به پاي،   همي خواهم از داور ِره نماي،

كه بخشد گذشته گناه ِمرا؛ درخشان كند تيره ماه ِمرا.

بَرد مر مرا ز اين سپنجي سراي؛    بُوَد در همه نيكيم ره نماي.

نماند كه از اين راستي بگذرم؛    چو شاهان ِپيشن بپيچد سرم.

كنون يافتم،هر چه جستم ز كام؛   ببايد پسيجيد،كه آمد خُرام.

                                               (همان،ص:270ج5)

          سهم دادن به مرده خور هايي چون:زال، (همان،ص:278ج5) توس، (همان،ص:277و280ج5)گودرز (همان،ص:277و279ج5) و ديگراني (همان،ص:277ج5) كه ديگر اميدي به تن ابزاري ِاو و ادامه ي ِ حكومتش ندارند، وجن زده وديوانه اش مي خوانند (همان،ص:270 ،272 ،276و286ج5) و حتّا از تصاحب ِ لباس هايش هم،درنمي گذرند، چه معنايي دارد؟! (همان،ص:61ج4)

مي گويند:«مردم به اميد زنده اند»؛امّا اميد به چه چيزي؟! اميد به انتقام گرفتن يا زندگي بخشيدن ؟ آبادي يا ويراني...؟!

        او در مسير ِعبورِ سپاهيانش ،سران ِكشورهايي چون چين،ماچين و مُكران را تهديد مي كند كه يا خود ما يحتاج ِلشكر كشيِ ِ او را تدارك كنند يا براي ِچپاول وغارت ِسپاه ِ تحت ِ امرش در انتظار بنشينند! (همان،ص:222و230 ج5)

خورش ساز،راه وسپاه ِمرا؛  به خوبي بياراي گاه ِمرا...

ور ايدون كه گفتار ِ من نشنوي؛   به خون ِفراوان كس اندر شوي.

همه بوم ِمكران تو ويران كني،  چو بي كينه آهنگ ِ شيران كني.

                                                 (همان،ص:238ج5)

وز آن پس دليران ِپرخاشخر،  به تاراج ِمكران نهادند سر

خروش ِزنان خاست از شهر و دشت؛   همه تيز ومكران پر از بيم گشت.

به درهاي ِشهر آتش اندر زدند،   همي آسمان بر زمين بر زدند.

بخستند از ايشان فراوان به تير؛   زن و كودك ِ خرد گشتند اسير.

چو كم گشت از آن انجمن، خشم ِ شاه    بفرمود تا باز گردد سپاه.

                                          (همان،ص:239و240ج5)

         درست است كه اين مدّعي ِبي نياز از رنج و آز،بي احترامي به كشته هاي ِسپاه ِمقابل نمي كند (همان،ص:154،155 و239ج5)و اسيران را دل جويي كرده (همان،ص: 197و228ج5)؛آن ها را نمي كشدو بعضا آزاد مي كند(همان،ص: ،156،157،216 ،219 و240ج5)؛ امّا مثل ِ هر حاكم ِدنيا مداري، دستور ِكوچاندن ِ اجباري ِ آن ها را مي دهد. (همان،ص:157ج5)وريختن ِ خون ِكساني را كه در برابر تهاجم ِسپاه ِايران،تسليم نمي شوند؛بلكه ايستادگي  مي كنند،حلال  مي داند: (همان،ص:236،242ج5)

 ز تركان هر آن كس كه فرمان كنند؛   دل از جنگ جستن،پشيمان كنند،

مسازيد جنگ و مريزد خون؛      مباشيد كس را به بد رهنمون؛

و گر جنگ جويد كسي با سپاه؛   دل ِكينه دارش نيايد به راه،

شما را حلال است خون ريختن،    به هرجاي تاراج و آويختن.

غلام وپرستنده وچارپاي  نماندي،بد ونيك چيزي به جاي

بر اين گونه فرسنگ صد بر گذشت،    نه دز،ماند آباد؛نه كوه ودشت.

                                                            (همان،ص:198ج5)

 به تاراج وكشتن نهادند روي؛   بر آمد خروشيدن ِهاي وهوي.

زن و كودكان بانگ بر داشتند؛ به ايرانيان،جاي بگذاشتند.

چه مايه زن وكودك ِ نارسيد   كه زير ِپي ِپيل،شد ناپديد.

                                                     (همان،ص:215ج5)

بكشتند بسيار كس،بي گناه،   نشاني نيامد ز بي داد شاه.

                                                      (همان،ص:243ج5)

به هر كشوري هر كه فرمان نبرد،  ز دست ِدليران ِاو،جان نبرد.

                                                  (همان،ص:220ج5)

            تنها علّتي كه براي ِ ترك ِ داوطلبانه يِ قدرت، و انتصاب ِ جانشيني مورد ِتاييد ِخود و كردگار، بيان مي كند اين است كه: نگران است مبادا دچار ِگناهي چون گناه ِ مشترك ِِ ضحّاك، جمشيد،سلم ، تور،كاوس وافراسياب شود:

روانم نبايد كه آرد مني؛  بدانديشي و كيشِ آهرمني.

شَوَم چو ضحّاك ِ تازي وجم،  چو با«سلم» و«تور» اندر آيم به زَم.

به يك سو چو كاوس دارم نيا؛  دگر سو چو تور،آن پر از كيميا؛

چو كاوس وچون جادو افراسياب،   كه جز روي ِكژي نديدي به خواب.

به يزدان شوم يك زمان،ناسپاس؛   به روشن روان،اندرآرم هراس.

                                                          (همان،ص:260و261ج5)

     معتقد است تا آن زمان، آن چه پنداشته ،گفته و كرده نه به خواست ِ او بلكه به اراده يِ خدا بوده،واينك  كه ماموريّتش درانتقام گيري و خون ريزي پايان يافته، با نفي ِرسالت ِ خويش براي ِ پرداختن ِ جهان از گنه كاران،به اعتكاف روي  آورده،ديگران را به زهد مي خواند:

درشتي مكن با گنه كار ،نيز   كه بي ارج شد بر دلم شهر و چيز!

از اين پس ندارم كسي را به كس؛   پرستش كنم،پيش ِفريادرس!(همان،ص:242ج5)

           او براي ِادامه ي ِحكومت،به مردم القا مي كرد:«شما براي ِرنج بردن، انتقام  گرفتن ونفرت ازدشمن،به وجود آمده ايد.»امّا همين كه،انتقام ها گرفته شد و ديگر كسي نبود تا از او انتقام بگيرند، به اين نتيجه رسيد كه نه تنها او بلكه هر كسي، در اين وضعيّت،در راهي باريك ودشوار،رفتني است:

هر آن گه كه باشي تن آسان ز رنج   بيازي به تاج و بنازي به گنج،

چنان دان كه رفتنت نزديك شد؛   به يزدان تو را راه باريك شد.

                                                    (همان،ص:284ج5)

بپوييم و رنجيم و گنج آگنيم؛ به دل بر،همه آرزو بشكنيم.

سر انجام،از او بهره،خاك است و بس. رهايي نيابد از او هيچ كس...

بكوشيم و از كوشش ِما چه سود؟  كه از آغاز،بود آن چه بايست بود.

                                                           (همان،ص:25ج،4)

گوهرمندی و خردمندی ى کی خسرو

از ديرباز،هركه تنها از يكي از منابع ِقدرت‌،مانند ِِ«نيرويِ بدني ِقوي تر »،«دانشِ تخصّصي»،«نژادگي» ،«خردمندي» و «سرمايه» برخوردار بوده؛ و به جا و سريع تر از آن ها،بهره گرفته است؛ با اقتدار ِخدشه ناپذيري،توانسته،زندگي ِخود وديگران راهدايت كند؛ سهل است؛شخصي،جامع ِاين مواهب باشد!

فردوسي در ابتداي ِداستان ِکی خسرو،او را برخوردار از «هنر»،«نژاد»و«گوهر»(سرشت)دانسته؛مي گويد؛ چون به هر سه رسیدی،«خرد»کامل کننده و نتیجه بخش هر سه است:
«چو هرسه بیابی،خردبایدت؛شناسنده يِ نیک وبد بایدت.»

(همان،ص:11،ج،4)

رستم هنرمندي را اصل دانسته،بودِ آن رادال بر گوهرمندي و خردمندي و موجب آرامش رواني مي داند:

خطاب به گودرز:

هنر بهتر از گوهر نام دار هنرمند را گوهر آيد به كار

تو را با هنر گوهر است و خرد روانت همي از تو رامش برد.

ج3، ص128

اما گودرز با اين نظر رستم موافق نيست.او معتقد است كه هنر و خرد در فردي تند مزاج كارايي ندارد:

هنر با خرد در دل مرد تند چو تيغي كه گردد ز زنگار كند.

ج4،ص47

نشانه ي ِگوهرمندي،توانايي ِايجاد ِپيوندبا نيرو هاي ِ راز آميز ِخدايي بوده است .دارنده ي ِ اين سرشت،مدّعي است با سروش(پيك ِ خدا)ارتباط دارد؛بنابراين پيوندو به اذنِ او ،حقّ ِ به انحصار در آوردنِ ِقدرت و ثروت ِمردم را دارد؛و براي ِ پندار،گفتار و كردارِهاي ِمنتسب به خداي ِخود، نيازي به ارایه ي ِدلايل ِ خردپسند،ندارد؛همين كه مي گويد:« خدا فرموده »؛كافي و جواز ِ درستي ِآن گفته است.

گرم پشت گرمي به يزدان بُوَد،هميشه دل و بخت،خندان بُوَد.

(همان،ص:182ج،5)

خداوند ِكيوان و بهرام وهور، خداوند ِفرّ و خداوند ِزور،

مرا داد اورند و فرِّ كيان، تن ِ پيل و چنگال ِ شير ِژيان...

گر اين دژ،بر وبوم ِآهرمن است، جهان آفرين را به دل، دشمن است،

به فرّ و به فرمان ِيزدان ِپاك، سرش را به گرز،اندر آرم به خاك.

و گر جادوان راست اين دستگاه، مرا خود،به جادو،نبايد سپاه.

چو خمّ ِدوال ِكمند، آورم؛ سر ِجادوان را به بند آورم.

و گر،خود، خجسته سروش، ايدر است؛ به فرمان ِ يزدان،يكي لشكر است.

همان من نه از دست ِ آهرمنم؛ كه از فرّ و برز است جان و تنم!

به فرمان ِ يزدان،كنيد اين تهي؛ كه اين است پيمان ِشاهنشهي!

(همان،ص:158و159ج،3)

هر آن خون كه آيد به كين ريخته،گنهكار اوي(افراسياب) است و آويخته.

اگر كشته آيد كسي ز اين سپاه، بهشت ِ بُلندش بُود جاي گاه.

(همان،ص:15و16ج،4)

اگركسي با اين نظر ِكي خسرو ،مخالفت مي كرد، چه اتّفاقي مي افتاد؟

چه گوييد و اين را چه پاسخ دهيد؟ همه يك سره،راي ِفرخ نهيد.

بَدانند و بر بَد،شده پيش دست؛ مكافات ِبَد را نشايد نشست!

(همان،ص:15و16ج،4)

كي خسرو ،در پاسخ به اعتراضِ«زال»در مورد ِانتصاب ِ«لهراسپ»به پادشاهي مي گويد:

چو بشنيد خسرو ز دستان،سخن، بدو گفت:«مشتاب و تندي مكن؛

كه هر كس كه بيداد گويد همي، به جز دود از آتش نجويد همي،

كه نپسندد از ما بدي،كردگار، بپيچد بد،از گردش ِروزگار،

كه يزدان كسي را كند نيك بخت، سزاوار ِشاهي و زيباي ِتخت،

كه دين دارد وشرم وفرّ و نژاد؛ بُود راد وپيروز واز داد شاد.

جهان آفرين بر زبانم گواست، كه گشت اين هنرها به لهراسپ راست.

نبيره ي ِجهان دار ِهوشنگ،هست؛ خردمند وبينادل وپاك دست.

تن ِجادوان،بگسلاند ز خاك؛ پديد آورد راه ِيزدان ِ پاك.

به شاهي بر او آفرين گستريد؛ وز اين پند ِبا مهر ِمن،نگذريد.

هر آن كس كه از اندرز ِمَن درگذشت، همه رنج ِاو،پيش ِمن، باد گشت.

چنين هم به يزدان بُود ناسپاس؛ به دلش اندر آيد ز هر سو هراس.»

(همان،ص:281ج،5)

امّا، نشانه ي ِخردمندي،برنامه ريزي هدف مند و استفاده ي ِبه جا از امكانات،براي ِرسيدن به نتايج ِمعيّن است.خردمند،براي ِ اثبات ِدرستي ِپندار،گفتار و كردارهاي ِخود،به دلايل ِخردپسند،متّكي است.در اين جا،چون وچراست.

ادامه نوشته

خدا شناسي كي خسرو

      

       او، خداوند را جهان آفرين وفريادگر،دارنده ودهنده ي ِزورودليري ،جهان داور ِيك خداي،دادگر،چاره گر،دهنده ي ِپيروزي،فرّهي،تخت وديهيم، پناه گاه ،جاويد فريادرس ودست گيرنده،زنده كننده ي ِمردگان،بخشنده ي ِبه روزگاري وشادي ومهر،روشن كردگار،جهان دار،بيدار،پروردگار،كور كننده ي ِدل وچشم ِبدخواه،برتراز دانش ِپارسا،پادشا بر پادشاه،دهنده يِ كام،بلندي ،يارمندي وپايداري،نگون كننده ي ِسر ِجادوان و شاد ي بخش ِدل ِستم يافتگان ،دهنده ي ِتوانايي ،دانش وداد،دارنده وبر سر آورنده،نگارنده وآفريننده ي ِهست ونيست  شناسنده ي آشكار ونهان،نگهبان ِخشكي ودريا ،برتر از مهتري وفزاينده ي ِپاكي و بهتري و رهنما به كين خواهي و راه يابي به مينو مي داند:

خروشيد پيش ِجهان آفرين؛  به رخشنده بر،چند كرد آفرين.

زفريادگر،زور و فرياد خواست؛ زآهرمن ِ بد كنش،داد خواست.

                                         (همان،ص24:ج،5)

دو تا كرد پشت وفرو برد سر؛  همي آفرين خواند بردادگر؛

از او خواست پيروزي و فرّهي؛  بدو جست ديهيم و تخت ِمهي.

                                        (همان،ص95:ج،5)

ز اسپ اندر آمد سبك شهريار؛   همي آفرين خواند بر كردگار:

«سپاس از تو دارم كه هستي پناه؛  كه داديم پيروزي و دستگاه.»

                                         (همان،ص153:ج،5)

سپهبد سوي ِآسمان كرد سر   كه:«اي دادگر ِداور ِچاره گر...»

                                        (همان،ص156:ج،5)

...كه تو نيك بختي ز يزدان شناس؛  مدار از تن ِخويش،هرگز سپاس،

كه اوي است جاويد فرياد رس؛   به سختي،نگيرد جز او دست كس.

اگر زنده گردد تن ِمُرده مَرد،  جهان دار، گستهم را زنده كرد.

                                            (همان،ص:159ج،5)

به ايرانيان گفت كه :«از كردگار   بُوَد هر كسي شاد و به روزگار،

وليكن شگفت است از اين كار ِ من، بدين، راستي راند پرگار ِ من

به پيروزي اندر،غم ِ «گستهم»   نكرد اين دل ِشادمانم دُژم.

همه مهر ِپروردگار است وبس!  نه دانش پژوهد نه مَردي،ز كس.

                                        (همان،ص:159ج،5)

همي گفت كه:«اي روشن ِكردگار،   جهان دار و بيدار و پروردگار؛

تو دادي مرا فرّ و ديهيم و زور؛   تو كردي دل و چشم ِبدخواه، كور.

ز نيكي،ستم كاره را دور دار؛  ز بيمش،همه ساله،رنج ور دار.»

                                        (همان،ص:194ج،5)

كه:« اي برتر از دانش ِپارسا   جهان داروبرپادشا،پادشا!...»

                                            (همان،ص:200ج،5)

همي گفت:«كام و بلندي ز توست؛    به هرسختيي،يارمندي، زتوست.

اگر داد بيني همي راي ِمن،   مگردان ازاين جايگه،پاي ِمن.

نگون كن سرِجادوان را زِ تخت،   مرا دار شادان دل ونيك بخت !

                                                 (همان،ص:213ج،5)

توانايي و دانش و داد از اوست؛  به گيتي،ستم يافته،شاد از اوست.

                                             (همان،ص:221ج،5)

كه:«دارنده و بر سر آرنده اوست؛ زمين و زمان را نگانده اوست.

هم او آفريننده ي ِمور و پيل؛  ز خاشاك ِناچيز و درياي ِ نيل،

همه،باتوانايي ِاو يكي است؛    خداوند ِهست و خداوند ِنيست.

كسي را كه او پروراند به مهر، بر او بر،نگردد به تندي،سپهر.»

                                             (همان،ص:232ج،5)

همي گفت كه :«از داور ِيك خداي،   بخواهم كه باشد مرا ره نماي...»

                                              (همان،ص:236ج،5)

همي گفت كه:«اي كردگار ِجهان!    شناسنده ي ِآشكار و نهان!

نگهبان ِ خشكيّ و دريا توِي.       خداوند ِچرخ و ثريّا توِي.

                                         (همان،ص:241ج،5)

همي گفت كه:«اي داور ِ داد وپاك!   يكي بنده ام،دل پر از ترس و باك.

تو دادي مرا بُرز و آيين و فر؛  سپاه دل و اختر و پاي و پر...»

                                              (همان،ص:243ج،5)

همي گفت كه:«اي برتر از مهتري؛   فزاينده ي ِپاكي و بهتري،

تو باشي به مينو مرا ره نماي؛  مگر بگذرم زاين سپنجي سراي.»

                                           (همان،ص:264ج،5)